Virus Nipah Và COVID-19: Mối Đe Dọa Nào Nguy Hiểm Hơn?

Virus Nipah và SARS-CoV-2 đều có thể gây sốt, ho, đau đầu và khó thở, khiến nhiều người nhầm lẫn trong giai đoạn đầu. Tuy nhiên, đằng sau những biểu hiện tương đồng là sự khác biệt rất lớn về cơ chế lây truyền, mức độ nguy hiểm và khả năng kiểm soát dịch bệnh. Invivo Lab tổng hợp và trình bày lại các dữ liệu y khoa nhằm giúp bạn phân biệt rõ virus Nipah và COVID-19 một cách trực quan, dễ hiểu và chính xác.

Virus Nipah là gì?

Virus Nipah (NiV) là một virus RNA thuộc họ Paramyxoviridae, được phát hiện lần đầu vào năm 1999 trong một đợt bùng phát dịch tại Malaysia và Singapore, với sự liên quan chặt chẽ giữa lợn và người. Các nghiên cứu dịch tễ học sau đó xác định dơi ăn quả (Pteropus) là ổ chứa tự nhiên của virus này.

Cho đến nay, chưa có vaccine hoặc thuốc điều trị đặc hiệu được phê duyệt cho virus Nipah. Việc điều trị chủ yếu vẫn dựa vào chăm sóc hỗ trợ và hồi sức tích cực.

Tại các ổ dịch sau đó ở Bangladesh và Ấn Độ, phương thức lây truyền có sự chuyển dịch đáng kể:

• Lây truyền qua thực phẩm: Virus lây trực tiếp từ dơi sang người thông qua tiêu thụ trái cây hoặc nhựa cây (như nước chà là tươi) nhiễm dịch tiết chứa virus.
• Lây truyền người – người: Hình thành qua tiếp xúc gần với dịch tiết hô hấp hoặc chất thải sinh học của bệnh nhân, thường xảy ra trong môi trường gia đình và cơ sở y tế.

Điểm đáng lo ngại của virus Nipah không chỉ nằm ở nguồn lây từ động vật sang người, mà còn ở khả năng gây bệnh nặng, diễn tiến nhanh và tỷ lệ tử vong rất cao. Sau khi xâm nhập vào cơ thể, virus Nipah có thể gây tổn thương nghiêm trọng đến hệ hô hấp và đặc biệt là hệ thần kinh trung ương, dẫn đến viêm não cấp, co giật, rối loạn ý thức và hôn mê.

Với độc lực mạnh và khả năng tấn công đa cơ quan, Virus Nipah có tỷ lệ tử vong dao động từ 40% – 75%, biến NiV thành một trong những tác nhân truyền nhiễm nguy hiểm nhất hiện nay.[1]

Virus SARS-CoV-2 (COVID-19) là gì?

SARS-CoV-2 là một virus RNA thuộc họ Coronaviridae, được ghi nhận lần đầu tại Vũ Hán (Trung Quốc) vào cuối năm 2019. Virus này là nguyên nhân gây ra đại dịch COVID-19, với tốc độ lây lan nhanh và phạm vi ảnh hưởng toàn cầu.

COVID-19 hiện đã có nhiều loại vaccine và thuốc kháng virus được phát triển và triển khai rộng rãi, giúp giảm đáng kể nguy cơ bệnh nặng và tử vong.

SARS-CoV-2 chủ yếu lây truyền qua giọt bắn và khí dung đường hô hấp khi người bệnh ho, hắt hơi hoặc giao tiếp và có khả năng lây từ người sang người ngay cả khi chưa xuất hiện triệu chứng.

• Thời gian ủ bệnh: Dao động từ 2 – 14 ngày (trung bình 5 ngày), tạo điều kiện cho virus lan rộng âm thầm trong cộng đồng.
• Biểu hiện bệnh rất đa dạng, từ các ca nhiễm không triệu chứng, thể nhẹ (giống cảm cúm) cho đến các biến chứng nguy kịch như viêm phổi nặng, hội chứng suy hô hấp cấp tính (ARDS) và tử vong.

Khởi phát từ đại dịch giai đoạn 2019 – 2020, SARS-CoV-2 đã nhanh chóng trở thành một trong những thách thức y tế công cộng lớn nhất lịch sử hiện đại do tốc độ lây lan toàn cầu và tác động sâu rộng đến sức khỏe con người. [2]

Sự khác biệt giữa Nipah virus với COVID-19

Vì sao virus Nipah được đánh giá nguy hiểm hơn COVID-19?

1. Tỷ lệ tử vong cực kỳ cao

Một trong những yếu tố khiến giới chuyên môn đặc biệt lo ngại về virus Nipah là tỷ lệ tử vong rất cao, thường dao động từ 40–75%. Trong một số ổ dịch được ghi nhận tại Bangladesh và Ấn Độ, tỷ lệ tử vong thậm chí vượt quá 70%.

Nguyên nhân chính đến từ việc virus Nipah tấn công trực tiếp hệ thần kinh trung ương, gây viêm não cấp với diễn tiến nhanh và khó kiểm soát, khác biệt rõ rệt so với đa số các ca COVID-19.

2. Chưa có vaccine và thuốc điều trị đặc hiệu

Hiện nay, virus Nipah vẫn chưa có vaccine phòng ngừa hoặc thuốc điều trị đặc hiệu được phê duyệt. Việc điều trị chủ yếu tập trung vào kiểm soát triệu chứng và hỗ trợ chức năng sống.

Ngược lại, COVID-19 đã có hệ thống vaccine và thuốc kháng virus giúp giảm đáng kể tỷ lệ bệnh nặng và tử vong.

3. Nguồn lây từ động vật khó kiểm soát

Virus Nipah lây truyền từ động vật sang người thông qua thực phẩm hoặc dịch tiết nhiễm virus, đặc biệt tại các khu vực có sự tiếp xúc gần giữa con người và động vật hoang dã. Điều này khiến công tác phòng ngừa trở nên phức tạp, nhất là ở vùng nông thôn.

Virus Nipah có thể gây ra đại dịch như COVID-19 không?

Theo đánh giá của Tổ chức Y tế Thế giới, khả năng virus Nipah gây ra đại dịch toàn cầu hiện được xem là thấp hơn SARS-CoV-2, do khả năng lây lan trong cộng đồng chưa cao. Các ổ dịch Nipah đến nay chủ yếu mang tính khu trú và được phát hiện sớm.

Do tỷ lệ tử vong cao và chưa có biện pháp phòng ngừa đặc hiệu, virus Nipah vẫn được xếp vào nhóm mầm bệnh nguy cơ cao cần giám sát chặt chẽ

Những lưu ý để giảm nguy cơ nhiễm virus Nipah : 

Để chủ động ngăn chặn virus Nipah xâm nhập và bùng phát thành dịch trong cộng đồng, mỗi người dân được Bộ Y Tế khuyến cáo nên thực hiện các biện pháp phòng dịch sau đây: [3]

1. Kiểm soát nguy cơ lây truyền từ động vật hoang dã  

• Tuyệt đối không đến gần khu vực loài dơi trú ngụ và tránh mọi hình thức tiếp xúc với động vật hoang dã.
• Không ăn thịt động vật hoang dã như thịt dơi, thịt mèo hoang nhằm triệt tiêu nguy cơ lây nhiễm trực tiếp.
• Không ăn trái cây mọc hoang, trái cây rụng hoặc uống nhựa cây tươi (như nhựa cây chà là) chưa qua chế biến, trái cây tươi cần được rửa sạch và gọt vỏ kỹ lưỡng trước khi tiêu thụ để loại bỏ virus bám trên bề mặt.
• Tuyệt đối không sử dụng các loại quả có dấu hiệu bị chim hoặc dơi cắn/gặm nhấm.

2. Kiểm soát lây nhiễm từ động vật trung gian sang người

Virus có thể lây lan từ dơi sang các loài gia súc như lợn, bò, dê thông qua thức ăn hoặc môi trường sống bị ô nhiễm.

• Bảo vệ vật nuôi: Xây dựng hàng rào ngăn cách, đảm bảo khu vực chăn nuôi và nguồn thức ăn không tiếp xúc với dơi.
• An toàn trong giết mổ: Người chăn nuôi và giết mổ bắt buộc phải trang bị bảo hộ cá nhân (găng tay, quần áo bảo hộ) trong quá trình xử lý hoặc tiêu hủy gia súc.
• Hạn chế tiếp xúc nguồn nghi nhiễm: Tránh chạm vào lợn hoặc các loài vật có biểu hiện bệnh, đặc biệt là tại các vùng đang có dịch lưu hành.

3. Phòng ngừa lây nhiễm chéo giữa người với người

Để ngăn chặn nguy cơ bùng phát dịch trong cộng đồng, việc thực hiện nghiêm túc các biện pháp bảo hộ là bắt buộc.

• Thường xuyên sát khuẩn tay hoặc rửa tay bằng xà phòng diệt khuẩn, đặc biệt là sau khi thăm hỏi người bệnh.
• Khi chăm sóc người nhiễm virus, mọi người nên sử dụng khẩu trang, găng tay và các phương tiện bảo hộ thích hợp, đồng thời tránh dùng chung đồ cá nhân với người bệnh.
• Khoảng cách an toàn: Tránh tiếp xúc vật lý gần với người đã nhiễm virus nếu không có thiết bị bảo hộ chuyên dụng.

4. Thận trọng trong di chuyển và du lịch

• Cảnh giác khu vực nguy cơ: Hạn chế du lịch đến những vùng có loài dơi mang virus Nipah sinh sống như Campuchia, Thái Lan, Philippines, Indonesia… để tránh mang mầm bệnh về cộng đồng.
• Trong trường hợp bắt buộc phải di chuyển qua vùng dịch, cần áp dụng các biện pháp bảo hộ cá nhân tối đa theo hướng dẫn y tế.
• Với người đi từ vùng dịch về, trong vòng 14 ngày nếu có các triệu chứng đau đầu, đau cơ, nôn mửa và đau họng, chóng mặt, buồn ngủ, lú lẫn, co giật, cần liên hệ ngay với cơ sở y tế, hạn chế tiếp xúc với người khác và thông báo đầy đủ tiền sử dịch tễ cho nhân viên y tế.

Kết luận

Virus Nipah và COVID-19 có thể giống nhau ở triệu chứng ban đầu nhưng khác biệt lớn về mức độ nguy hiểm và khả năng kiểm soát dịch. Trong khi COVID-19 đã có vaccine và thuốc điều trị, virus Nipah vẫn là mối đe dọa tiềm ẩn với tỷ lệ tử vong cao. Hiểu rõ sự khác nhau giữa hai loại virus giúp mỗi cá nhân chủ động phòng ngừa và bảo vệ sức khỏe cộng đồng cùng Invivo Lab.